Autonomie is geen beloning voor goed gedrag

Sommige lezers weten dat ik werkzaam ben als voorzitter van Stichting HouVast Nederland.
Vanuit onze stichting bieden wij praktische voedselondersteuning aan mensen die financieel zijn vastgelopen. Mensen die zich daardoor zelfs hun basisbehoeften niet meer kunnen veroorloven: voedsel, verzorging en kleding.

Daar kan een acute aanleiding voor zijn, zoals baanverlies, een scheiding of plotselinge inkomensuitval.
Dan gaat het soms om een overgangsfase waarin bijvoorbeeld een nieuwe baan gevonden moet worden of een uitkering nog geregeld moet worden. Gedurende die periode bieden wij extra ondersteuning in de vorm van voedselpakketten en, waar nodig, andere noodzakelijke zaken zoals verzorgingsproducten of kleding.

Maar wat ik de laatste jaren veel vaker tegenkom, zijn mensen bij wie de financiële problemen niet na enkele weken of maanden voorbij zijn. Mensen die voor langere tijd niet meer volledig de baas zijn over hun eigen geld, omdat zij terechtkomen in beschermingsbewind, curatele, budgetbeheer of een gemeentelijk schuldhulpverleningstraject.

En juist daar begon bij mij steeds vaker een vraag te knagen:
Mijn vraag is: Wat gebeurt er met de autonomie van een mens zodra wij besluiten dat hij hulp nodig heeft?

Bewind is daar één heel duidelijk voorbeeld van, maar het probleem is groter.
Zodra iemand schulden heeft, een beperking heeft, afhankelijk is van hulpverlening of aantoonbaar verkeerde keuzes heeft gemaakt, ontstaat er heel gemakkelijk een houding van: dan mogen wij dus ook bepalen wat goed voor jou is.

En dáár voelt het voor mij niet goed.

Want er is een wezenlijk verschil tussen:

“Ik help je omdat je op een bepaald terrein ondersteuning nodig hebt.” en: “Omdat je op dat terrein ondersteuning nodig hebt, vertrouw ik jouw oordeel over je eigen leven niet meer.”

Dat tweede kom je overal tegen. Bij beschermingsbewind, maar ook bij schuldhulpverlening, gemeentelijke regelingen, zorg, begeleid wonen, uitkeringen, budgetbeheer en soms zelfs binnen familie.

Het woord bescherming kan heel gemakkelijk een vrijbrief worden voor paternalisme.
Paternalisme is het beperken van iemands vrijheid of autonomie vanuit de overtuiging dat dit in diens eigen belang is.

Autonomie is geen gunst

In een artikel van EO Dit verwoordde bewindvoerder Van Steenoven het treffend:
“Autonomie is geen gunst, het is een mensenrecht.” Hij verwijst daarbij naar het VN-verdrag Handicap.
Dat verdrag gaat niet alleen over toegankelijkheid, hulpmiddelen of gelijke behandeling. Een van de uitgangspunten is juist dat mensen zoveel mogelijk zelf richting moeten kunnen geven aan hun leven.

Dat klinkt vanzelfsprekend.
Totdat iemand keuzes maakt die wij onverstandig vinden.
Dan blijkt autonomie ineens een stuk minder vanzelfsprekend.

Want zolang iemand zijn rekeningen betaalt, geen schulden maakt en zijn leven ongeveer inricht zoals de maatschappij dat verstandig vindt, bemoeit vrijwel niemand zich met zijn bestedingen.
Je mag een veel te dure telefoon kopen. Je mag drie keer per week eten laten bezorgen. Je mag geld uitgeven aan een hobby waarvan een ander werkelijk niet begrijpt wat je eraan vindt. Je mag sparen voor iets volkomen onpraktisch. Je mag zelfs financiële keuzes maken waarvan achteraf blijkt dat ze behoorlijk dom waren.
Sterker nog, royaal kunnen uitgeven wordt vaak gezien als een teken dat iemand het goed voor elkaar heeft. Totdat datzelfde uitgavenpatroon, door veranderde omstandigheden of simpelweg doordat het te lang is doorgegaan, tot financiële problemen leidt. Dan verandert de toon ineens. Wat eerst nog vrijheid, succes of gewoon een persoonlijke keuze heette, wordt achteraf onverantwoord gedrag. En dan begint het vingerwijzen.

Alsof iemand op het moment dat hij financieel vastloopt niet alleen zijn geld is kwijtgeraakt, maar ook een deel van het recht om zelf keuzes te maken.

Dan wordt ineens gevraagd of iets wel nodig is.
Of iemand dat geld wel verstandig besteedt.
Of iemand het eigenlijk wel verdient om wat extra ruimte te krijgen.

En zonder dat we het doorhebben, verandert autonomie van een recht in een beloning voor goed gedrag.

Van beschermen naar beheersen

De definitie van beschermingsbewind laat zich kort samenvatten als: beschermingsbewind is bedoeld om iemand te beschermen die zijn financiële zaken niet of niet volledig zelf kan regelen. Een bewindvoerder krijgt van de rechter de taak om het geld en vermogen zorgvuldig te beheren, rekeningen te betalen, financiële rechten te benutten en nieuwe problemen zoveel mogelijk te voorkomen.

Daar hoort een zorgplicht bij.
De zorgplicht houdt in dat een bewindvoerder de financiële belangen van de persoon onder bewind zorgvuldig en in diens belang moet behartigen, zoals van een goed bewindvoerder mag worden verwacht.
De bewindvoerder moet inkomsten en uitgaven verantwoord beheren, bezittingen beschermen, nieuwe schulden zoveel mogelijk voorkomen, noodzakelijke betalingen verrichten en ervoor zorgen dat financiële rechten en voorzieningen worden benut.
Daar is op zichzelf niets mis mee. Sterker nog, goed uitgevoerd bewind kan rust geven waar jarenlang chaos heeft geheerst.

Maar die verantwoordelijkheid heeft ook een duidelijke grens.

De zorgplicht geeft een bewindvoerder verantwoordelijkheid voor zorgvuldig financieel beheer, maar geen algemene zeggenschap over het leven van de persoon onder bewind.
Bewind is een beperking van de financiële autonomie waar dat nodig is, geen overdracht van de zeggenschap over de mens zelf. Maar juist omdat een bewindvoerder veel invloed krijgt op het dagelijks leven van iemand anders, is de manier waarop die macht wordt gebruikt van groot belang.

Er is verschil tussen: “Dit bedrag is er deze maand eenvoudigweg niet.” Dat gaat over financiële bescherming. Geld dat er niet is, kan niet worden uitgegeven.
En: “Ik vind dat jij dit niet nodig hebt.” Dat laatste gaat niet meer uitsluitend over financiën. Daar komt een persoonlijk oordeel bij over wat iemand wel of niet nodig zou hebben. En daarmee komt bewind gevaarlijk dicht in de buurt van opvoeding.

Een voorbeeld uit de praktijk. Een cliënt met een peuter in huis vroeg zijn bewindvoerder om een klein bedrag voor kinderslotjes op de keukenkastjes. Op het verzoek kwam geen reactie.
Op papier gaat het om een paar euro. In werkelijkheid gaat het om iets heel anders.
De cliënt ziet in zijn eigen woning een veiligheidsrisico voor zijn kind, wil daar iets aan doen, maar is voor de beschikking over zijn eigen geld afhankelijk van iemand die niet reageert.
Daar wordt ineens zichtbaar hoeveel invloed financieel beheer kan hebben op iemands persoonlijke leefomgeving.

Er is verschil tussen: “Als we dit nu betalen, kan de huur niet meer worden voldaan.” Dat is een financiële grens die rechtstreeks voortvloeit uit de taak van een bewindvoerder.
Maar: “Je hebt eerder verkeerde keuzes gemaakt, dus ik bepaal voortaan wel wat verstandig voor je is.” is iets anders.

Ook daarvan ken ik een praktijkvoorbeeld. Een cliënt keek veel betaalde films via Ziggo, waardoor de rekening te hoog opliep. Dat moest veranderen. Daarover bestond eigenlijk geen discussie. De oplossing van de bewindvoerder was echter om de mediabox te laten afsluiten maar het abonnement op 54 zenders door te laten lopen. Dubbele straf: geen films en onnodige kosten.

En juist daar zit voor mij het verschil.

Je kunt als bewindvoerder zeggen: deze kosten zijn financieel niet langer verantwoord en moeten omlaag. Vervolgens kun je met de cliënt bespreken hoe dat kan: een andere provider, bepaalde diensten blokkeren, een goedkoper abonnement of afspraken maken over betaalde films. Het financiële resultaat kan precies hetzelfde zijn: de maandelijkse kosten dalen. Maar de weg ernaartoe is fundamenteel anders.

In het eerste geval wordt gedrag gecorrigeerd door een sanctie op te leggen. Gedragssturing.
In het tweede geval wordt een financiële grens gesteld, uitgelegd waarom die noodzakelijk is en wordt de cliënt betrokken bij de oplossing. Bescherming mét behoud van zoveel mogelijk eigen regie.

En dát is volgens mij de belangrijke vraag: Niet alleen: was ingrijpen noodzakelijk? Maar ook: moest dat ingrijpen op deze manier? Want een beschermingsmaatregel hoeft iemand niet uit zijn eigen leven te verwijderen.

Een volwassen mens onder bewind is geen kind.

Wanneer leefgeld een correctiemiddel wordt

Een van de plekken waar dat verschil zichtbaar kan worden, is bij leefgeld.
Leefgeld is bedoeld om van te leven. Voor boodschappen, persoonlijke verzorging, vervoer en andere dagelijkse uitgaven. Toch zie je soms dat het ongemerkt een ander doel krijgt.
Wie zich volgens de professional verstandig gedraagt, krijgt misschien wat meer ruimte. Wie iets doet wat wordt afgekeurd, merkt dat die ruimte weer kleiner wordt.

Dan wordt geld geen middel meer om iemand financieel te beschermen, maar een middel om het gedrag te sturen. En precies daar mag, nee moet je volgens mij heel kritisch worden. Een bewindvoerder mag financiële grenzen stellen wanneer de financiële situatie dat noodzakelijk maakt. Want dat hoort bij zijn taak.

Maar een bewindvoerder hoort niet via de portemonnee persoonlijke normen op te leggen. Het verschil kan soms klein lijken voor de buitenwereld. Maar voor degene die volledig afhankelijk is van dat leefgeld, is het enorm.

De fout als bewijs

Nog ingewikkelder wordt het wanneer iemand onder bewind zelf een verkeerde keuze maakt.
Want dan ligt de conclusie snel klaar: Zie je wel? Daarom kan hij niet met geld omgaan.

Maar dat is een vreemde redenering. Mensen zonder bewind maken voortdurend verkeerde keuzes.
Ze sluiten abonnementen af die ze nauwelijks gebruiken. Ze lenen te veel voor een auto. Ze kopen impulsief spullen die een week later in de kast liggen. Ze bestellen eten terwijl er gewoon boodschappen in huis zijn. Daar verbinden we meestal geen conclusie aan over hun fundamentele recht om zelf beslissingen te nemen.

Bij iemand die al afhankelijk is van hulp, kan één verkeerde beslissing ineens worden gebruikt als bevestiging dat meer controle nodig is. Meer gedragssturing dus.

Dat is een ongelijk speelveld. Het ene team krijgt voor een overtreding geen kaart, terwijl het andere team voor precies dezelfde overtreding rood krijgt. Als dit een voetbalwedstrijd was, zou iedereen op de banken staan.
Zodra het over mensen in een afhankelijkheidspositie gaat, accepteren we die dubbele maatstaf opvallend gemakkelijk.

Autonomie betekent namelijk niet alleen het recht om verstandige beslissingen te nemen.

Het betekent ook dat er ruimte moet zijn om, binnen wat financieel mogelijk en verantwoord is, af en toe een keuze te maken waarvan een ander denkt: Dat zou ik anders doen.

De mens achter het dossier

Dit probleem beperkt zich niet tot bewind. Het ontstaat overal waar mensen afhankelijk worden van een systeem. Op het moment dat iemand een cliënt, patiënt, schuldenaar, uitkeringsgerechtigde, bewoner of zorgvrager wordt, bestaat het risico dat dat label langzaam belangrijker wordt dan de persoon zelf.

De vraag verandert dan van: “Wat wil jij?”
naar: “Wat is verantwoord voor iemand in jouw situatie?”
Dat lijkt misschien maar een klein verschil. Maar dat is het niet.

De eerste vraag erkent iemand als eigenaar van zijn eigen leven.
De tweede kan gemakkelijk betekenen dat anderen bepalen hoe dat leven eruit hoort te zien.

Natuurlijk zijn er situaties waarin grenzen noodzakelijk zijn. Hulp zonder grenzen is soms helemaal geen hulp. Maar noodzakelijke begrenzing mag nooit automatisch betekenen dat alle andere keuzes ook worden overgenomen.
Iemand kan ondersteuning nodig hebben bij zijn financiën en nog steeds uitstekend weten welke kleding hij graag draagt. Iemand kan moeite hebben met administratie en nog steeds zelf kunnen bepalen waar hij zijn vrije tijd aan besteedt. Iemand kan verstandelijk beperkt zijn en toch heel duidelijk voorkeuren, wensen en grenzen hebben.

Een beperking op één gebied maakt iemand niet onbekwaam op alle gebieden.

Goede hulp neemt niet over wat niet hoeft

En juist daarom wil ik goede bewindvoerders, hulpverleners en begeleiders niet op één hoop gooien met professionals bij wie dit misgaat. Ik zie namelijk ook het tegenovergestelde. Mensen die begrijpen dat hun taak niet is om iemands leven over te nemen, maar om ondersteuning te bieden waar die werkelijk nodig is. Die uitleggen waarom iets financieel niet kan in plaats van simpelweg nee te zeggen.
Die iemand betrekken bij beslissingen en niet alleen kijken naar wat er op de rekening staat, maar ook naar de mens die van dat geld moet leven en zoeken naar wat iemand zelf kan blijven doen. Die, waar mogelijk, zelfstandigheid juist proberen te vergroten.

Daarom is dit absoluut geen aanklacht tegen beschermingsbewind. Het is eerder een pleidooi voor wat beschermingsbewind en hulpverlening naar mijn mening zouden moeten zijn, namelijk: Beschermen waar dat nodig is, zonder meer over te nemen dan noodzakelijk.

Hulp mag geen gezag worden

Misschien zit daar uiteindelijk voor mij de kern. Ik weet het: mensen hebben soms hulp nodig. In sommige situaties veel hulp. En soms zelfs hun hele leven lang.
Maar die afhankelijkheid verandert een volwassen mens niet automatisch in iemand over wie anderen mogen beslissen op alle gebieden in hun leven.

Hulp mag richting geven.
Hulp mag waarschuwen.
Hulp mag grenzen stellen wanneer dat noodzakelijk is.
Maar hulp hoort niet ongemerkt te veranderen in totaal gezag over ieder aspect van het leven.

Want zodra autonomie iets wordt wat een ander kan geven of afnemen afhankelijk van hoe goed iemand zich gedraagt, spreken we eigenlijk niet meer over autonomie, maar over het opleggen van persoonlijke normen. Dan wordt autonomie vervangen door het voortdurend moeten vragen om toestemming.
En dat is iets heel anders.

Een mens hoeft niet eerst te bewijzen dat hij verstandig genoeg is om zeggenschap over zijn eigen leven te verdienen. Autonomie begint niet bij bewezen geschiktheid. Het is het uitgangspunt.

Goede hulp beschermt waar bescherming nodig is, begrenst waar dat onvermijdelijk is en laat zoveel mogelijk bij de mens zelf wat van de mens zelf is: zijn voorkeuren, zijn keuzes, zijn stem en zijn recht om de regie over zijn eigen leven te houden.

Zijn autonomie.