Drie centimeter controle

Ik zag het eerder, vandaag zag ik het opnieuw

Ik zat gewoon thuis achter mijn laptop. Muziek, eten, dagelijkse dingen, mijn werk weer oppakken na 3 weken afwezigheid. Muziek aan, meezingen in je hoofd en zelfs onder het typen een beetje stoeldansen.
Dan plotseling zie ik op X beelden voorbijkomen van de ramp in Nepal.
Verpletterend natuurgeweld dat vanuit de bergen naar beneden raast, alles meeslepend in zijn pad.
Zonder aanzien des persoons.
Huizen, wegen, gebouwen, bruggen. En niet in de laatste plaats: heel veel mensen.
Mensen die geen schijn van kans maken, machteloos staan tegenover iets wat veel groter is dan zijzelf.

Daarbij ga ik direct terug in gedachten naar Tweede Kerstdag 2004, op kerstvisite bij mijn schoonmoeder. Hapje, drankje en gezelligheid met de hele familie bij elkaar.
De televisie stond aan en ineens was het daar: een ingelast journaal. Mijn ogen zagen de beelden maar mijn brein registreerde niet wat ik daar nu eigenlijk zag: de beelden van de alles verwoestende tsunami.
Ik zag het eerder, vandaag zie ik het opnieuw.

---

Wij gedragen ons alsof alles beheersbaar is

We hebben als mensen de illusie gecreëerd dat onze leefwereld beheersbaar is.

We plannen alles jaren vooruit.
We bouwen luchtkastelen in dikke rapporten, commissieverslagen en adviezen.
We protesteren voor en tegen alles wat je maar kunt bedenken.
We trekken denkbeeldige lijnen over een stuk land en noemen dat een grens.
We maken regels voor vrijwel iedere denkbare vierkante centimeter die bewoond wordt, en zelfs voor gebieden waar nauwelijks een mens komt. We meten, berekenen en bepalen hoeveel stikstof ergens mag neerslaan, welke activiteit nog wel mag en welke niet.

En daardoor denken we dat we de zaak aardig onder controle hebben. We hebben een heel bestaan opgebouwd waarin het begrip onvermijdelijkheid bijna niet meer voor mag komen. We hebben het weggeorganiseerd, naar de randen van ons bestaan geduwd. Tenminste, we verkeren in de illusie dat we dat kunnen.

De illusie van een maakbare wereld.

En die onvermijdelijkheid, dat is het deel waar wij als mensen het moeilijkst mee om kunnen gaan.
Zolang er nog iets is wat we kunnen doen, kunnen we veel verdragen.
Maar het moment waarop er niets meer te doen valt, waarop je weet dat je het niet meer kunt tegenhouden, hoe graag je dat ook wilt, dát is de rauwe onmacht.

Daar houdt de illusie op.

Een komeet trekt zich niets aan van onze toekomstplannen.
Een aardbeving vraagt geen vergunning.
Een vulkaan maalt niet om onze CO2-uitstoot.
Een rivier leest geen bestemmingsplan.
Een tsunami trekt zich niets aan van eigendomsrechten.

De cirkel van betrokkenheid en invloed

Stephen Covey heeft een model dat hier mooi op aansluit. Het werkt met twee cirkels.

De buitenste is de cirkel van betrokkenheid. Daar zit alles in waar je je druk over maakt. Je kinderen, je baan, het klimaat, de politiek, wat de buurman doet, wat anderen van je denken, en ga zo maar door. Een flinke cirkel, want een mens kan zich over van alles druk maken.

Daarbinnen zit een kleinere: de cirkel van invloed. Dat is het deel waar je echt iets kunt. Je eigen gedrag, je keuzes, hoe je ergens op reageert. Je kunt ook proberen iemand te overtuigen of iets in beweging te krijgen, maar of dat lukt heb je niet in de hand. De uitkomst bepaal je niet. En de rest van die grote cirkel? Daar sta je bij en kijk je naar.

Sommige mensen zitten vooral in die buitenste cirkel. Klagen over het weer, over de fouten van anderen, over hoe het allemaal loopt. En het gekke is: hoe meer je daarin gaat zitten, hoe machtelozer je je voelt. Je cirkel van invloed krimpt er zelfs van.
Doe je het omgekeerd, stop je je energie in wat je wél kunt, dan gebeurt er iets anders. Door je energie te richten op wat binnen je bereik ligt, kan je invloed groeien. Je pakt iets aan, dat heeft effect, en soms ontstaat daardoor ruimte om ook op andere dingen invloed uit te oefenen.

Terwijl wij zo weinig beheersen, gedragen we ons soms alsof alles om ons draait.
Maar ook Coveys cirkel van invloed kent een grens.
En juist die grens lijken we als mensen steeds moeilijker te accepteren. Dus gaan we nóg meer micromanagen, als een wanhopige poging grip te krijgen op zaken die groter zijn dan wij.
Om het even visueel te maken: neem wat zand in je open hand. Als je bang bent dat het wegloopt, moet je juist niet steeds harder knijpen. Hoe steviger je je hand sluit, hoe meer zand er tussen je vingers door glipt.
Hou je hand losjes open. Dan is de kans het grootst dat het meeste blijft liggen.
Met controle werkt het soms precies zo. Hoe harder we proberen alles vast te houden, hoe meer we ervaren dat het ons ontglipt.

Doe wat binnen je invloed ligt. Maar heb niet de arrogantie om te denken dat daarmee alles binnen je invloed kán komen.

En wat doen wij met dat kleine stukje waarop we wél enige invloed hebben?
We besteden een verbijsterende hoeveelheid tijd en energie aan ruzie maken over iedere pietluttige vierkante centimeter.

We maken oorlog.
We vechten om grond.
We maken elkaar het leven zuur om bezit, macht, aanzien, ideologie en gelijk krijgen.
Op sociale media kunnen mensen dagenlang oorlog voeren over één zin. We vechten soms zelfs over een woord.

En tegelijkertijd zijn we allemaal bewoners van dezelfde kleine aardbol waarop één natuurverschijnsel ineens duidelijk maakt: jullie zijn helemaal niet de baas hier.

Vergankelijkheid hoeft niet somber te zijn

Want juist doordat dingen vergankelijk zijn, krijgen ze waarde.

Die kop koffie.
Dat liedje.
Een maaltijd.
Een hond naast je.
Iemand van wie je houdt.
De lach van een kind.
De arm om je schouder.
Een goede dag.
Een avond waarop je ineens beseft: ik ben gelukkig, hier en nu.

Als alles gegarandeerd eeuwig beschikbaar was, zouden we waarschijnlijk nauwelijks merken dat het er was.

Minder beheersen, meer waarderen

Mijn conclusie na vandaag:
Je kunt het leven niet dichttimmeren tegen verlies, ziekte, natuurgeweld of verandering.

Wat je wél kunt:

• verstandig omgaan met wat binnen je invloed ligt;
• proberen anderen niet nodeloos het leven zuur te maken;
• genieten wanneer er iets te genieten valt;
• dankbaar zijn voor wat vandaag goed is.

Omdat morgen niet gegarandeerd is en dat werd voor vandaag voor een heleboel mensen weer waarheid.