Eindtijd, steen voor steen. Steen 1: Wanneer begonnen de laatste dagen?

Dit artikel maakt deel uit van mijn onderzoek naar de eindtijd en de wederkomst. [Bekijk het volledige onderzoek →]

Wat bedoelt het Nieuwe Testament zelf met “de laatste dagen”?

Wanneer begonnen de laatste dagen?

Wie op dit moment social media volgt, hoeft niet lang te zoeken voordat het woord eindtijd voorbij komt. Oorlogen, Israël, politieke onrust, natuurrampen en moreel verval: het wordt allemaal aangehaald als aanwijzing dat wij in de laatste dagen leven en dat de wederkomst van Christus daarom dichtbij moet zijn.

Ik wil onderzoeken of gebeurtenissen in onze tijd inderdaad zulke aanwijzingen zijn en jou als lezer graag meenemen in mijn zoektocht. Eindtijd is een veelomvattend begrip en ik denk dat we het daarom uit elkaar moeten trekken en opnieuw moeten opbouwen, zoals je een huis bouwt: steen voor steen. Voordat ik ga kijken naar Israël, oorlogen, tekenen, de Antichrist of Openbaring, wil ik eerst weten wat het Nieuwe Testament zelf bedoelt wanneer het spreekt over de laatste dagen.

De eerste steen is daarom deze vraag:

Wanneer beginnen volgens het Nieuwe Testament eigenlijk de “laatste dagen”?

Want als de Bijbel die term anders gebruikt dan wij tegenwoordig vaak doen, heeft dat gevolgen voor alles wat daarna komt.

Bij mijn onderzoek gebruik ik de Herziene Statenvertaling als Nederlandse hoofdvertaling, omdat die relatief dicht bij de formulering van de brontekst blijft en minder vrij vertaalt dan veel modernere vertalingen. Waar een formulering belangrijk is voor de conclusie, ga ik terug naar het Koine-Grieks en leg ik de HSV daar vervolgens naast.

Eerst vaststellen wat er staat. Daarna pas wat het betekent.

“Pinksteren en de laatste dagen”

Een logisch beginpunt is Handelingen 2:16-17. Op de Pinksterdag wordt de Heilige Geest uitgestort. De aanwezigen horen de discipelen in verschillende talen spreken en vragen zich af wat er gebeurt. Petrus staat op en legt uit wat zij meemaken.

Hij begint met de woorden τοῦτό ἐστιν (touto estin), letterlijk: “dit is”. Hij zegt dus niet dat wat er op Pinksteren gebeurt alleen lijkt op Joëls profetie, maar verbindt de gebeurtenis rechtstreeks met wat Joël heeft gezegd.

Vervolgens gebruikt hij in vers 17 de uitdrukking ἐν ταῖς ἐσχάταις ἡμέραις (en tais eschatais hēmerais): “in de laatste dagen”.

De HSV vertaalt Handelingen 2:16-17 als volgt: “Maar dit is wat gesproken is door de profeet Joël:17 En het zal zijn in de laatste dagen, zegt God, dat Ik zal uitstorten van Mijn Geest op alle vlees; en uw zonen en uw dochters zullen profeteren, uw jongemannen zullen visioenen zien en uw ouderen zullen dromen dromen.” Dat levert een eerste constatering op die moeilijk te omzeilen is.

Petrus staat op de Pinksterdag en verbindt wat daar gebeurt rechtstreeks met de woorden van Joël: “Dit is” wat door Joël gesproken is. En in zijn weergave van die profetie noemt hij die periode: “de laatste dagen”.

We hoeven op dit moment nog helemaal niet vast te stellen hoelang die laatste dagen zouden duren of welke gebeurtenissen er verder bij horen.

Maar één ding kunnen we wel zeggen: volgens Handelingen 2 waren de laatste dagen in ieder geval op de Pinksterdag al aangebroken.

“In deze laatste dagen”

Een volgende belangrijke tekst staat in Hebreeën 1:1-2.

De schrijver begint zijn brief met een tegenstelling. Eerst spreekt hij over hoe God voorheen tot de vaderen sprak door de profeten. Daartegenover stelt hij hoe God nu heeft gesproken door de Zoon.

In de Griekse tekst staat voor “in deze laatste dagen” de formulering ep’ eschatou tōn hēmerōn toutōn. Heel letterlijk ligt die formulering iets dichter bij: “aan het einde van deze dagen”. Voor onze vraag is vooral het woord “deze” (toutōn) van belang. Even verder gebruikt de schrijver bovendien “tot ons” (hēmin).

De HSV vertaalt Hebreeën 1:1-2 als volgt: 1 Nadat God voorheen vele malen en op vele wijzen tot de vaderen gesproken had door de profeten, heeft Hij in deze laatste dagen tot ons gesproken door de Zoon,
2 Die Hij Erfgenaam gemaakt heeft van alles, door Wie Hij ook de wereld gemaakt heeft.

De schrijver zet hier dus twee situaties tegenover elkaar.
Voorheen sprak God tot de vaderen door de profeten.
In deze laatste dagen heeft Hij tot ons gesproken door de Zoon.

Ook hier hoeven we nog niet vast te stellen wanneer die laatste dagen precies begonnen zijn of hoelang zij duren. Maar we kunnen wel iets toevoegen aan onze eerste constatering uit Handelingen: Hebreeën beschrijft de tijd waarin God door de Zoon heeft gesproken als “deze laatste dagen”.

Daarmee wordt het moeilijk om de “laatste dagen” uitsluitend te zien als een korte periode die pas vele eeuwen na Christus zou beginnen.

Johannes gaat nog verder: “Het is het laatste uur”

Een volgende tekst staat in 1 Johannes 2:18. Johannes schrijft aan zijn lezers over de tijd waarin zij leven. Daarbij gebruikt hij een opvallend directe formulering: “het is het laatste uur” (eschatē hōra estin).

Voor onze vraag is vooral het woord “is” (estin) van belang. Johannes schrijft niet dat het laatste uur ooit zal aanbreken, maar beschrijft het als een werkelijkheid die op dat moment al aanwezig is.

De HSV vertaalt 1 Johannes 2:18 als volgt: 18 Kinderen, het is het laatste uur; en zoals u gehoord hebt dat de antichrist eraan komt, zijn er ook nu al veel antichristen gekomen; waaruit wij weten dat het het laatste uur is.
Ook het woord “nu” is hier belangrijk. In het Grieks staat daarvoor nyn: “nu”.
Johannes zegt dus twee dingen naast elkaar. Zijn lezers hebben gehoord dat de antichrist eraan komt, maar tegelijkertijd zijn er nu al veel antichristen gekomen.
En juist daaruit trekt Johannes zelf de conclusie: “waaruit wij weten dat het het laatste uur is.”

Wat Johannes precies bedoelt met de antichrist en met de vele antichristen laat ik nu even rusten. Dat verdient een apart artikel. Voor onze huidige vraag is één constatering voldoende: Johannes beschrijft de tijd waarin hij en zijn lezers leven als “het laatste uur”.

Daarmee krijgen we opnieuw een tekst waarin woorden over de laatste tijd niet uitsluitend worden gebruikt voor een verre toekomstige periode vlak vóór de wederkomst.

Dezelfde lijn komt ook op andere plaatsen in het Nieuwe Testament terug.

In 1 Petrus 1:20 schrijft Petrus dat Christus “in de laatste tijden geopenbaard” is. Ook daar wordt de komst van Christus dus verbonden met de laatste tijd.

In Hebreeën 9:26 staat dat Christus “bij de voleinding van de eeuwen” geopenbaard is om de zonde weg te doen door Zijn offer. Opnieuw wordt taal die wij gemakkelijk uitsluitend met het einde van de geschiedenis verbinden, gebruikt voor iets wat met Christus al heeft plaatsgevonden.

En Paulus schrijft in 1 Korinthe 10:11 dat de gebeurtenissen rond Israël zijn opgeschreven als waarschuwing voor “ons, over wie het einde van de eeuwen gekomen is.”

Deze teksten voegen geen totaal nieuw argument toe, maar bevestigen hetzelfde patroon: de schrijvers van het Nieuwe Testament spreken over hun eigen tijd als een tijd waarin de laatste fase van Gods handelen al is aangebroken.

Maar Paulus zegt toch dat de laatste dagen nog zullen komen?

Daar lijkt 2 Timotheüs 3:1 op het eerste gezicht inderdaad op. De tekst zegt:
“En weet dit dat in de laatste dagen zware tijden zullen aanbreken.”
Het Grieks: en eschatais hēmerais enstēsontai kairoi chalepoi
Daar staat inderdaad een toekomstige formulering: er zullen zware of moeilijke tijden komen. Vervolgens beschrijft Paulus mensen die zichzelf en geld liefhebben, hoogmoedig, ondankbaar, onheilig en liefhebbers van genot zijn.

Het is verleidelijk om die lijst te lezen, naar onze eigen samenleving te kijken en te zeggen: Zie je wel. Dit gaat over onze tijd. Maar dan moeten we wel doorlezen.

In vers 5 zegt Paulus tegen Timotheüs: “Keer u ook van hen af.” En vers 6 begint: “Want tot hen behoren zij die…” De mensen die Paulus beschrijft zijn dus niet uitsluitend personen die duizenden jaren later zouden verschijnen. Timotheüs moet zich in zijn eigen tijd al tegen dergelijke mensen wapenen.

Dat sluit natuurlijk niet uit dat kwaad richting het einde kan toenemen. Ook sluit het niet uit dat Paulus vooruitkijkt naar gebeurtenissen in de toekomst. Maar één conclusie kunnen we uit 2 Timotheüs 3 niet trekken: dat de aanwezigheid van dit soort mensen bewijst dat de “laatste dagen” pas in ónze generatie zijn begonnen want de onmiddellijke context laat zien dat Timotheüs er zelf al mee te maken had.

Laatste dagen en laatste dag

Er blijft een logische vraag over. Als Johannes al in de eerste eeuw kon schrijven “het is het laatste uur”, hoe kan dat laatste uur dan bijna tweeduizend jaar duren? Daar wordt die laatste dag duidelijk verbonden met iets wat nog toekomstig is: de opstanding.

Wat we wél kunnen vaststellen, is dat het Nieuwe Testament over de laatste dagen spreekt als een periode die in de tijd van de eerste christenen al was aangebroken, terwijl er tegelijkertijd nog een toekomstige laatste dag wordt verwacht waarop de opstanding plaatsvindt.
Met andere woorden: “de laatste dagen” hoeven volgens deze teksten niet de laatste paar jaren vóór de wederkomst te betekenen. De eerste christenen leefden er al in, terwijl de uiteindelijke voltooiing nog voor hen lag.

Met andere woorden: “de laatste dagen” hoeven volgens deze teksten niet de laatste paar jaren vóór de wederkomst te betekenen. De eerste christenen leefden er al in, terwijl de uiteindelijke voltooiing nog voor hen lag.

Wanneer begonnen de laatste dagen dan? Ik denk dat hier enige voorzichtigheid nodig blijft. Het Nieuwe Testament geeft nergens een kalenderdatum met daarbij de mededeling: vanaf vandaag beginnen officieel de laatste dagen.

Daarom wil ik niet preciezer zijn dan de teksten mij toestaan. Maar verschillende nieuwtestamentische schrijvers verbinden de laatste tijd rechtstreeks met de komst van Christus, zijn offer en de uitstorting van de Heilige Geest. En Petrus, Paulus, Johannes en de schrijver van Hebreeën spreken over hun eigen tijd in zulke termen.

Daarom lijkt mij voorlopig deze conclusie gerechtvaardigd:

Volgens het Nieuwe Testament waren de laatste dagen in de apostolische tijd al aangebroken en worden zij door verschillende schrijvers verbonden met de komst en het werk van Christus. Daarvoor heb ik geen orthodoxe leer nodig, geen gereformeerde leer, geen evangelisch eindtijdschema.
Het staat in de teksten zelf.

Daarmee komen we terug bij de vraag waarmee ik begon. Als iemand zegt: “Wij leven in de laatste dagen”, dan lijkt dat op grond van het Nieuwe Testament terecht.
Maar niet omdat onze tijd uniek zou zijn door oorlogen, aardbevingen, politieke onrust of Israël.
De eerste christenen leefden immers óók al in die laatste dagen.

De volgende vraag is daarom veel preciezer: Kunnen gebeurtenissen in onze tijd aantonen dat wij ons ook in de allerlaatste fase vóór de wederkomst van Christus bevinden?
Dat is voor een volgend artikel. Want dat hebben we met deze teksten nog niet vastgesteld.

Voorlopig blijft deze eerste steen staan: De laatste dagen zijn volgens het Nieuwe Testament niet pas in onze tijd begonnen. De eerste christenen leefden er al in.

Griekse grondtekst: geraadpleegde passages

Handelingen 2:16-17 SBL Greek New Testament (SBLGNT), Society of Biblical Literature / Logos Bible Software, geraadpleegd via Bible Gateway.

Hebreeën 1:1-2 SBL Greek New Testament (SBLGNT), Society of Biblical Literature / Logos Bible Software, geraadpleegd via Bible Gateway.

1 Johannes 2:18 SBL Greek New Testament (SBLGNT), Society of Biblical Literature / Logos Bible Software, geraadpleegd via Bible Gateway.

1 Petrus 1:20 SBL Greek New Testament (SBLGNT), Society of Biblical Literature / Logos Bible Software, geraadpleegd via Bible Gateway

Hebreeën 9:26 SBL Greek New Testament (SBLGNT), Society of Biblical Literature / Logos Bible Software, geraadpleegd via Bible Gateway.

1 Korinthe 10:11 SBL Greek New Testament (SBLGNT), Society of Biblical Literature / Logos Bible Software, geraadpleegd via Bible Gateway.

2 Timotheüs 3:1 SBL Greek New Testament (SBLGNT), Society of Biblical Literature / Logos Bible Software, geraadpleegd via Bible Gateway.

Johannes 6:40 SBL Greek New Testament (SBLGNT), Society of Biblical Literature / Logos Bible Software, geraadpleegd via Bible Gateway.